Kikôngo

Katuka Wikipedia
Kwenda na: navigation, nsosa
Kituba
Ndambu Afelika ya Kati
Ndinga ya leta Kongo-Braza, Kongo-Kinsasa
Batubi 12 000 000
Bisono {{{bisono}}}
Kode ya ISO 639-3 (kituba)
mkw (munukutuba) ktu (kituba)
mkw (munukutuba)

Kikôngo to Kituba Kôngo to Munukutuba kele ndînga mosi ya yinsi na Repubilika ya Kongo ya DimokalasiRepubilika ya Kongo. Bawu ke bingila yawu Kituba to Munukutuba na Kôngo-Baraza, Kikôngo ya leta, Kikôngo to Kileta na Kôngo-Kinsasa. Bandînga yayi kele ndînga mosi!

Bawu lenda bingila Kisikongo mpe Kikongo, kasi Kisikongo kele ndînga mosi ve. Yawu kele nkumbu ya kimvuka ya bandînga ya Besi Kongo.

Kituba Kôngo kele ndînga ya kibantu ya nene.

Ndambu[soba | edit source]

Yinsi ya kituba Kôngo

Kituba Kôngo kele ndînga ya yinsi na Kôngo-Baraza, kuna bawu ke bokila yawu Kituba to Munukutuba. Yawu kele ndînga ya yinsi mpe na Kôngo-Kinsasa, kuna bawu ke bingila yawu Kikôngo ya leta. Bakongo ya Ngola ke zaba Kituba, samu bawu ke sangana na bakôngo ya nkaka.

Bambanza ya Kituba Kôngo yina kele na bântu ya kuluta 100 000:

  1. Braza: 1 000 000
  2. Ndindi: 750 000
  3. Kikwit: 294 000
  4. Matadi: 245 000
  5. Mboma: 198 000
  6. Bandundu: 117 000
  7. Uige: ~100 000
  8. Ilebo: ~100 000
  9. Kabinda: ~100 000
  10. Mbanza-Kongo: ~100 000
  11. Mbanza-Ngungu: ~100 000

Bandînga ya ndâmbu[soba | edit source]

Kituba Kôngo kele na mitîndu tatu ya kutuba.

  1. Bantu ya bânda ya nzâdi Kôngo ke tubaka kituba ya sude (MbomaMatadi).
  2. Bantu ya Kongo-Baraza ke tubaka kituba ya node (Ndindi, DoliziBarazavili).
  3. Bantu na yinsi na kati-kati ya nzadi Kwangonzadi Kasayi ke tubaka kituba ya lunene.
  4. Kituba Kôngo kele mutîndu ya kusangisa ya kutuba.
Kituba
Kôngo
Kituba
ya node
Kituba
ya sude
Kituba
ya lunene
muntu múúntù mùntù mùntù
yinti yíntì yíntì ńtì
maza mázà mázà másà
mfulu mfúlù mfúlù mbétò
munu múnù múnù mónò, múnù
ya munu yà múnù yà múnù nà mónò
kilôngo, nkisi bìlóóngò, nkísì kìlóóngò nkísì

Bisono pe minoko[soba | edit source]

Kituba a b d e f g h i k l m n ng' ny o p r s t u v w y z
API [a] [b] [d] [e] [f] [g] [h] [i] [k] [l] [m] [n] [ŋ] [ɲ] [o] [p] [r] [s] [t] [u] [v] [w] [j] [z]

Munoko ya mbombo na ntwala ya minoko ya kikangu pe kipakulu:

kituba nd nt ns nz mb mp mv mf ng nk
API [nd] [nt] [ns] [nz] [mb] [mp] [mv] [mf] [ŋg] [ŋk]

Vokali[soba | edit source]

Bavokali ya nkufi Bavokali ya yinda
kusikisa [kùsìkísà] (faire tarir) kusîkisa [kùsììkísà] (vanter)
kusala [kùsálà] (travailler) kusâla [kùsáálà] (mépriser)
kuteka [kùtéká] (vendre) kutêka [kùtéékà] (apparaître)
kusola [kùsóla] (défricher) kusôla [kùsóólà] (choisir)
kukula [kùkúlà] (grandir) kukûla [kùkúúlà] (déliver)

Ton[soba | edit source]

Kikôngo kele na ba-ton zôle: ton ya yinsi mpe ton ya zulu.

  1. [kùzólà] = kuzola; [yíngò] = yingo
  2. [ndèkè] = ndèke; [kùpòlà] = kupòla
  3. [yàngó] = yangó; [kìbèndé] = kibendé
  4. [múngàngà] = múnganga; [bíbìlà] = bíbila

Malongi ya ndînga[soba | edit source]

Mitîndu ya kisongi-dyambu[soba | edit source]

Ntangu Ntangu na kifwalanse Mpila ya yinda Mpila ya nkufi Mbandu
bubu présent actuel progressif (1) kena ku-, (2) (i)kele ku- (2) ke Yandi kena kusala. Yandi kele kusala. Yandi ke sala.
bubu ya kikadilu présent habituel (1) kena ku-aka, (2) (i)kele ku-aka ke -aka Yandi ke salaka.
mantwala ya pene-pene futur proche kele ku- ke Yandi ke sala.
mantwala ya ntama futur éloigné (2) àtà ku- (2) ta Yandi ata kusala. Yandi ta sala.
mantwala ya kikadilu futur habituel (2) ata ku-aka (2) ta -aka Yandi ta salaka.
maluta ya pene-pene passé proche (i)mene ku- me Yandi mene kusala. Yandi me sala.
maluta ya ntama passé éloigné
Yandi salaka.
passé reculé (i)mene -aka me -aka Yandi me salaka.
maluta ya kikadilu passé habituel vwandaka ku-, vandaka ku- (3) va Yandi vwandaka kusala.

(1) Mpila ya kutuba na Kôngo-Baraza (2) Mpila ya kutuba na ndâmbu ya Kwango-Kwilu (3) Mpila ya kutuba na Bandundu

Bampovo[soba | edit source]

Bisina ya bampovo ya Kituba Kôngo kele kisikongo, dingala, kiyaka, kiyansi, kiswahili, kifwalansakimputulukesi.

Bampovo ya kisikongo[soba | edit source]

Bampovo mîngi kwiza na kisikôngo (kintandu ná bankaka).

Bampovo ya dingala[soba | edit source]

  • munoko (monɔkɔ = yinwa)
  • mutîndu (motindo = mpila)
  • nini (nini = yinki)
  • wapi (wapi = yinki sika)

Bampovo ya kifwalansa[soba | edit source]

  • falangi (franc)
  • kamyo (camion)
  • kaye (cahier)
  • leta (l'état)
  • sose (sauce)
  • tono (tonneau)
  • watu (ouate)

Bampovo ya kimputulukesi[soba | edit source]

  • ntînta (tinta)
  • kilapi (lápis)
  • kumbi (comboio)
  • mapa (mapa)
  • misa (missa)
  • Mputu (Portugal)
  • numelo (número)
  • sikoti (chicotte)
  • wanzio (anjo)

Bampovo ya kiswahili[soba | edit source]

  • langi (rangi)
  • matata (matata)
  • sanduku (sanduku)
  • simba (simba = nkosi)

Bampovo ya kingelezi[soba | edit source]

  • boyi (boy)
  • dibuku (book = nkânda)
  • katekisimu (chatechism)
  • mapi (map)

Bisina ya mukânda[soba | edit source]

  • Hochegger, Hermann: Grammaire du kikongo ya leta. Bandundu, CEEBA, 1981.
  • Mufwene, Salikoko: Kitúba na Thomason, Sarah: Contact Languages, a wider perspective. Amsterdam/Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 1997.
  • Swartenbroeckx, Pierre: Dictionnaire kikongo et kituba - français. Bandundu, CEEBA, 1973.
  • Tekilazaya-Kiwolu, Abelbert: Cours de kikongo ya leta. CEEBA, 1997.