Kikongo/Kituba

From Wikipedia

Kituba
Ndambu	Afelika ya Kati
Ndinga ya leta	Kongo-Braza, Kongo-Kinsasa
Batubi	12 000 000
Bisono	{{{bisono}}}
Kode ya ISO 639-3	ktu (kituba) mkw (munukutuba)

Kikongo/Kituba kele ndinga mosi ya leta ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi ná Repubilika ya Kongo. Bau ke bingila yau Kituba to Munukutuba na Kongo-Brazzaville, pe Kikongo ya leta, Kikongo to Kileta na Kongo-Kinsasa. Bandinga yai kele ndinga mosi!

Bau lenda bingila Kisikongo mpe Kikongo, kansi Kisikongo kele ndinga mosi ve. Yau kele zina ya kimvuka ya bandinga ya Besi Kongo.

Kikongo/Kituba kele ndinga ya kibantu ya nene.

Contents 1 Ndambu 2 Bandinga ya ndambu 3 Bisono pe minoko 4 Malongi ya ndinga 4.1 Mitindu ya kisongi-diambu 5 Bangogo 5.1 Bangogo ya kisikongo 5.2 Bangogo ya dingala 5.3 Bangogo ya kifwalansa 5.4 Bangogo ya kimputulukesi 5.5 Bangogo ya kiswahili 5.6 Bangogo ya kingelezi 6 Bisina ya mukanda

[balula] Ndambu

Kikongo/Kituba kele ndinga ya leta na Kongo-Braza, kuna bau ke bokila yau Kituba to Munukutuba, pe Kongo-Kinsasa, kuna bau ke bingila yau Kikongo ya leta. Bakongo ya Angola ke zaba Kituba, samu bau ke sangana na bakongo ya nkaka.

Bambanza ya Kikongo/Kituba na nluta ya bantu 100 000:

1. Brazza: 1 000 000
2. Pointe-Noire: 750 000
3. Kikwit: 294 000
4. Matadi: 245 000
5. Boma: 198 000
6. Bandundu: 117 000
7. Uige: ~100 000
8. Ilebo: ~100 000
9. [Tshiowa|Kabinda]]: ~100 000
10. Mbanza-Ngungu: ~100 000
11. Mbanza-Kongo: ~100 000

[balula] Bandinga ya ndambu

• Kituba ya sudi
  • na sudi ya nzadi Kongo
• Kituba ya lunene to Kikwango
  • nsi ya kukangama na Kwango ye Kasayi
• Kituba ya node to Munukutuba
  • na node ya nzadi Kongo

Kituba ya node	Kituba ya sudi	Kituba ya lunene
inti	inti	nti
maza	maza	masa, mayi
	kilongo	nkisi
	mfulu	mbeto
munu	mono	mono
ya munu	ya mono	na mono
kele na	kele na	kele

[balula] Bisono pe minoko

Kituba	a	b	d	e	f	g	h	i	k	l	m	n	ng'	ny	o	p	r	s	t	u	v	w	y	z
API	[a]	[b]	[d]	[e]	[f]	[g]	[h]	[i]	[k]	[l]	[m]	[n]	[ŋ]	[ɲ]	[o]	[p]	[r]	[s]	[t]	[u]	[v]	[w]	[j]	[z]

Munoko ya mbombo na ntwala ya minoko ya kikangu pe kipakulu:

kituba	nd	nt	ns	nz	mb	mp	mv	mf	ng	nk
API	[nd]	[nt]	[ns]	[nz]	[mb]	[mp]	[mv]	[mf]	[ŋg]	[ŋk]

[balula] Malongi ya ndinga

[balula] Mitindu ya kisongi-diambu

Ntangu	Ntangu na kifwalanse	Mpila ya nda	Mpila ya nkufi	Mbandu
bubu	présent actuel progressif	(1) kena ku-, (2) (i)kele ku-	(2) ke	Yandi kena kusala. Yandi kele kusala. Yandi ke sala.
bubu ya kikadilu	présent habituel	(1) kena ku-aka, (2) (i)kele ku-aka	ke -aka	Yandi ke salaka.
mantwala ya pene-pene	futur proche	kele ku-	ke	Yandi ke sala.
mantwala ya ntama	futur éloigné	(2) àtà ku-	(2) ta	Yandi ata kusala. Yandi ta sala.
mantwala ya kikadilu	futur habituel	(2) ata ku-aka	(2) ta -aka	Yandi ta salaka.
maluta ya pene-pene	passé proche	(i)mene ku-	me	Yandi mene kusala. Yandi me sala.
maluta ya ntama	passé éloigné
Yandi salaka.
	passé reculé	(i)mene -aka	me -aka	Yandi me salaka.
maluta ya kikadilu	passé habituel	vwandaka ku-, vandaka ku-	(3) va	Yandi vwandaka kusala.

(1) Mpila ya kutuba na Kongo-Brazzaville (2) Mpila ya kutuba na ndambu ya Kwango-Kwilu (3) Mpila ya kutuba na Bandundu

[balula] Bangogo

Bisina ya bangogo ya Kikongo/Kituba kele kisikongo, dingala, kiyaka, kiyansi, kiswahili, kifwalansa ná kimputulukesi.

[balula] Bangogo ya kisikongo

Bangogo mingi kwiza na kisikongo (kintandu na bankaka).

[balula] Bangogo ya dingala

• munoko (monɔkɔ = nwa)
• mutindu (motindo = mpila)
• nini (nini = nki)
• wapi (wapi = nki sika)

[balula] Bangogo ya kifwalansa

• falangi (franc)
• kamio (camion)
• kaye (cahier)
• leta (l'état)
• sose (sauce)
• tono (tonneau)
• watu (ouate)

[balula] Bangogo ya kimputulukesi

• kilapi (lápis)
• kumbi (comboio)
• mapa (mapa)
• misa (missa)
• Mputu (Portugal)
• numelo (número)
• sikoti (chicotte)
• wanzio (anjo)

[balula] Bangogo ya kiswahili

• langi (rangi)
• matata (matata)
• sanduku (sanduku)
• simba (simba = nkosi)

[balula] Bangogo ya kingelezi

• boyi (boy)
• buku (book = mukanda)
• katekisimu (chatechism)
• mapi (map)

[balula] Bisina ya mukanda

• Hochegger, Hermann: Grammaire du kikongo ya leta. Bandundu, CEEBA, 1981.
• Mufwene, Salikoko: Kitúba na Thomason, Sarah: Contact Languages, a wider perspective. Amsterdam/Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 1997.
• Swartenbroeckx, Pierre: Dictionnaire kikongo et kituba - français. Bandundu, CEEBA, 1973.
• Tekilazaya-Kiwolu, Abelbert: Cours de kikongo ya leta. CEEBA, 1997.