Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi

Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi
République Démocratique du Congo
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Republíki ya Kongó Demokratíki
Ditunga dia Kongu wa Mungalaata

(Dalapo) (Bidimbu)
Dibanza: Busonga, ngembo, kisalu
Ndinga ya leta	kifalanse kikongo, kiluba, lingala, kiswahili
Mbanza ya kimfumu	Kinsasa
ntinu ntumwa ya ntete	Joseph Kabila Adolphe Muzito
Luyalumunu - maza	2 345 410 km² 3,3 %
Besi	56 625 478
Kilumbu ya kimpuanza	30.6.1960
Mbongo	Falanga ya Kongo
Mukaba ya ntangu	UTC+1 – UTC+2
Muyimbu ya nsi	Debout Congolais
Suka ya kondi	.cd
Numelo ya fone	+243

Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi to Kongo Demokratiki to Kongo-Kinsasa kele nsi na Afelika ya Kati. Bansi ya pembeni na yandi kele Repubilika ya Kongo, Repubilika ya Afelika ya Kati, Sudan, Uganda, Rwanda, Burundi, Zambia ye Ngola. Kongo-Kinsasa kele leta ya tatu na munene ya Afelika.

Kinkulu

Tuka 2000 NK ti 500 BK bitembo ya babantu tuka londe sompaka na ndambu ya Kongo ya ntangu yayi. Bantu ya kisina, bambekele, fweteka sompa na dikabu ngele ya nsi. Babantu yina kotisaka kisalu ya bilanga pe kisalu ya kibende tuka Afrika-Mputu.

Pene-pene na mvula 400 kimvuka mosi yantikaka kukulisa na simu ya nzadi Lualaba. Nkumbu ya kimvuka yayi vanda Upemba. Yandi kumaka Luba ya Ntotila na nima (pene-pene na 1585). Kimvuka ya mfunu ya nkaka vanda Kongo ya Ntotila, muntu butukaka pene-pene na mvula 1400 pe zingaka ti 1885 na nsiku.

Luyalu ya Belezi (1908 – 1960)

Kongo vanda koloni ya Belezi banda 1908 tikuna 1960.

Zaire (1971 – 1997)

Mapi ya Kongo-Kinsasa

Na nima ya mvula tanu ya vita pe ya ngemba ve, Joseph-Désiré Mobutu, lieutenant général ya banuani, basisaka Kasa Vubu katuka kiti ya luyalu na ngolo na 1965. Mobutu nataka ngemba na nsi, kansi luyalu na yandi vuezaka bansua ya muntu pe salaka lukuikilu ya muntu samu na Mobutu kibeni.

Na bamvula kumi ya 1970 Mobutu salaka politiki ya kuzairisa (kifalanse: zaïrianisation). Na mvula 1971 yandi pesaka Kongo zina ya mpa, Zaire, yina kele mpila ya kupola ya munoko ya kikongo, Nzadi.

Transition (1996 – bubu)

Na mvula 2005 Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi me kuzua minsiku ya nsi ya mpa. Banda minsiku yai nzila me zibulama samu na kumanisa transition na nsualu nionso na kubimisa nsiku ya maponama ke kuiza. Kimvuka ya kimpuanza ya kupona (Commission electorale independante) salaka maponama samu na ntuadisi ya nsi ná luyalu ya nsi na 30.7.2006. Joseph Kabila nungaka Jean-Pierre Bemba ná bakandida ya nkaka na maponama ya ntuadisi ya nsi.

Besi

Kibuka ya bantu ya nene kele:

• baluba 18 %
• bakongo 16,1 %
• bankundu 13,5 %
• banyarwanda ná banyamulenge 10,3 %
• bazande 6,1%
• babangi ná bangala 5,8%
• bantu ya nkaka 30,2%

Bandinga

Ndinga ya kisalu ya Kongo-Kinsasa yau kele kifalanse. Bandinga ya buala kele kikongo ya leta, kiluba, kiswahili ye kingala. Leta ke tembikisa bandinga yina yonso na kuloza ata mosi ve. Bandinga ya nkaka ya nsi yau kele samuna lukumu ya nsi ya Kongo yina leta kekuiza kakila.

Mapa ya bandinga ya RKD.

Ndinga	Batubi (ndinga ya ntete)	Batubi (ndinga ya zole)	Batubi na kimvuka
Kikongo ya leta	6 %	11 %	17 %
Lingala	5 %	21 %	26 %
Tshiluba	8 %	8 %	16 %
Kiswahili	12 %	29 %	41 %

Lukwikilu

• bana ya Yesu ya katolika 70%
• bana ya Yesu ya misioni 20%
• bana ya Kimbangu 10%
• basilamu 10%
• lukwikilu ya bambuta 10%

Malongi ya ntoto

Nzadi Kongo ná bana-nzadi ya yandi ke sabuka nsi yonso. Nzadi Kongo ke kabula Kongo-Braza ye Kongo-Kinsasa. Nzadi Ubangi kele ndilu na Nsi ya Afelika ya Kati. Uganda kele na simu ya Mazanga Mobutu ye Rwitanzige. Rwanda kele na simu ya Kivu. Burundi ye Tanzania kele na simu ya Tanganyika. Dizanga Mweru ye nzadi Luapula salama bonso ndilu na Zambia. Kwango ye Kasayi ke landa ndilu ya Angola.

Bizunga

Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi kele na bizunga makumi zole na tanu, na mbanza Kinsasa.

	Kizunga	Zina ya kifalanse	Mbanza ya kimfumu	Ndinga ya luyalu
1.	Kinsasa	Kinshasa	Kinsasa	kifalanse, lingala
2.	Kongo ya Kati	Kongo Central	Matadi	kikongo
3.	Kwango	Kwango	Kenge	kikongo
4.	Kwilu	Kwilu	Kikwit	kikongo
5.	Mayi-Ndombe	Maï-Ndombe	Inongo	lingala
6.	Kasayi	Kasaï	Luebo	tshiluba
7.	Luluwa	Lulua	Kananga	tshiluba
8.	Kasayi ya Lunene	Kasaï-Oriental	Mbuji-Mayi	tshiluba
9.	Lomami	Lomami	Kabinda	tshiluba
10.	Sankuru	Sankuru	Lodja	tshiluba
11.	Maniema	Maniema'	Kindu	kiswahili
12.	Kivu ya Sudi	Sud-Kivu	Bukavu	kiswahili
13.	Kivu ya Node	Nord-Kivu	Goma	kiswahili
14.	Ituri	Ituri	Bunia	kiswahili
15.	Uwele ya Minani	Haut-Uele	Isiro	lingala
16.	Tshopo	Tshopo	Kisangani	kiswahili
17.	Uwele ya Mitiu	Bas-Uele	Buta	lingala, kiswahili
18.	Ubangi ya Node	Nord-Ubangi	Gbadolite	lingala
19.	Mongala	Mongala	Lisala	lingala
20.	Ubangi ya Sudi	Sud-Ubangi	Gemena	lingala
21.	Ekwatelo	Equateur	Mbandaka	lingala
22.	Tshuapa	Tshuapa	Bwende	lingala
23.	Tanganyika	Tanganika	Kalemie	kiswahili
24.	Lomami ya Minani	Haut-Lomami	Kamina	kiswahili
25.	Luwalaba	Lualaba	Kolwezi	kiswahili
26.	Katanga ya Minani	Haut-Katanga	Lubumbashi	kiswahili

Bizunga 25 na Kinsasa

Politiki

Politiki ya Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi

Minsiku ya leta

• Minsiku ya leta ya kifalanse

Bantuadisi ya nsi

• 1960 - 1965 Joseph Kasa Vubu
• 1965 - 1997 Mobutu Sese Seko
• 1997 - 2001 Laurent Kabila
• 2001 -         Joseph Kabila

Bantumua ya ntete

• 1960 - 1960 Patrice Lumumba
• 1961 - 1961 Joseph Ileo
• 1961 - 1964 Cyrille Adoula
• 1964 - 1965 Moise Tshombe
• 1965 - 1965 Evariste Kimba
• 1965 - 1966 Léonard Mulamba
• 1966 - 1977  ?
• 1977 - 1979 Mpinga Kasenga
• 1979 - 1980 Bo-Boliko Lokonga Mihambo
• 1980 - 1981 Jean Nguza Karl-I-Bond
• 1981 - 1982 Joseph Untube N'singa Udjuu
• 1982 - 1986 Kengo Wa Dondo
• 1987 - 1988 Mabi Mulumba
• 1988 - 1988 Sambwa Pida Nbagui
• 1988 - 1990 Kengo wa Dondo
• 1990 - 1991 Lunda Bululu
• 1991 - 1991 Mulumba Lukoji
• 1991 - 1991 Étienne Tshisekedi
• 1991 - 1991 Bernardin Mungul Diaka
• 1991 - 1992 Jean Nguza Karl-I-Bond
• 1992 - 1993 Étienne Tshisekedi
• 1993 - 1994 Faustin Birindwa
• 1994 - 1997 Kengo Wa Dondo
• 1997 - 1997 Étienne Tshisekedi
• 1997 - 1997 Likulia Bolongo
• 2007 - ??? Antoine GIZENGA

Bima ya kikalulu

• mutako
• diama
• mafuta (petolo)
• kibende