Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi

Katuka Wikipedia
Kwenda na: navigation, nsosa
Repubilika ya Koôgo ya Dimokalasi
République Démocratique du Congo
Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
Republíki ya Kongó Demokratíki
Ditunga dia Kongu wa Mungalaata
Dalapo ya Repubilika ya Kôngo Demokratiki Bidimbu ya Repubilika ya Kôngo Demokratiki
(Dalapo) (Bidimbu)
Dibanza: Busonga, ngembo, kisalu
Mapa ya Repubilika ya Kôngo Demokratiki
Ndînga ya luyalu kifalanse
kikôngo, kiluba, lingala, kiswahili
Mbânza-kimfumu Kinsasa
ntinu
ntumwa ya ntete
Joseph Kabila
Adolphe Muzito
Luyalumunu
- maza
2 345 410 km²
3,3 %
Bêsi 56 625 478
Kilûmbu ya kimpwanza 30.6.1960
Mbôngo Falanga ya Kongo
Mukaba ya ntângu UTC+1 – UTC+2
Muyimbu ya yinsi Debout Congolais
Suka ya kondi .cd
Numelo ya fone +243

Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi to Kôngo Demokratiki to Kôngo-Kinsasa kele yinsi na Afelika ya Kati. Bayinsi ya pène-pène na yawu kele Repubilika ya Kôngo, Repubilika ya Afelika ya Kati, Sudan, Uganda, Rwanda, Burundi, ZambiaNgola. Kôngo-Kinsasa kele yinsi ya tatu na bunene ya Afelika.

Kinkulu[soba | edit source]

Tuka 2000 NK tî 500 BK bitembo ya babantu katuka londe sompaka na ndâmbu ya Kôngo ya ntângu yayi. Bantu ya kisina, bambekele, fwanaka sompa na dikabu ngele ya yinsi. Babantu yina kotisaka kisalu ya bilanga pe kisalu ya kibende tuka Afrika-Mputu.

Pène-pène na mvula 400 kimvuka mosi bandaka kukulisa na simu ya nzadi Lualaba. Nkûmbu ya kimvuka yayi vwandaka Upemba. Yawu kumaka Luba ya Ntotila na nima (pène-pène na 1585). Kimvuka ya mfunu ya nkaka vwandaka Kôngo ya Ntotila, yina butukaka pène-pène na mvula 1400 mpe zingaka tî 1885 na nsiku.

Luyalu ya Belezi (1908 – 1960)[soba | edit source]

Kôngo vwandaka koloni ya Belezi banda 1908 tî kuna 1960.

Vita ya yinsi (1960-1965)[soba | edit source]

Zaire (1971 – 1997)[soba | edit source]

Mapi ya Kôngo-Kinsasa

Na nima ya mvula tânu ya vita mpe ya ngemba ve, Joseph-Désiré Mobutu, lieutenant général ya banwani, basisaka Kasa Vubu katuka kîti ya luyalu na ngolo na 1965. Mobutu nataka ngemba na yinsi, kasi luyalu na yandi vwezaka bansua ya muntu mpe salaka lukwikilu ya muntu samu na Mobutu kibeni.

Na bamvula kumi ya 1970 Mobutu salaka politiki ya kuzairisa (kifalanse: zaïrianisation). Na mvula 1971 yandi pesaka Kôngo zina ya yimpa, Zaire, yina kele mpila ya kupola ya mpovo ya kikôngo, Nzadi.

Transition (1996 – bubu)[soba | edit source]

Na mvula 2005 Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi me kuzwa misiku ya yinsi ya yimpa. Banda misiku yayi nzila me zibulama samu na kumanisa transition na nswalu nyonso na kubimisa nsiku ya maponama ke kwiza. Kimvuka ya kimpwanza ya kupona (Commission electorale independante) salaka maponama samu na ntwadisi ya yinsi ná luyalu ya yinsi na 30.7.2006. Joseph Kabila nungaka Jean-Pierre Bemba ná bakandida ya nkaka na maponama ya ntwadisi ya nsi.

Bêsi[soba | edit source]

Kibuka ya bantu ya nene kele:

Bandînga[soba | edit source]

Ndînga ya kisalu ya Kôngo-Kinsasa yawu kele kifalanse. Bandînga ya bwala kele kikôngo, kiluba, kiswahili na lingala. Yinsi ke tembikisa bandînga yina nyonso na kuloza ata mosi ve. Bandînga ya nkaka ya yinsi yawu kele samu na lukumu ya yinsi ya Kongo yina luyalu ke kwiza kakila.

Mapa ya bandinga ya RKD.
Ndînga Batubi
(ndînga ya ntete)
Batubi
(ndînga ya zôle)
Batubi
na kimvuka
Kikôngo 6 % 11 % 17 %
Lingala 5 % 21 % 26 %
Tshiluba 8 % 8 % 16 %
Kiswahili 12 % 29 % 41 %

Lukwikilu[soba | edit source]


Malongi ya ntoto[soba | edit source]

Nzadi Kôngo ná bana-nzadi ya yandi ke sabuka yinsi ya mvimpa. Nzadi Kôngo ke kabula Kôngo-Balazavile na Kôngo-Kinsasa. Nzadi Ubangi kele ndilu na Yinsi ya Afelika ya Kati. Uganda kele na simu ya Mazanga Mobutu na Rwitanzige. Rwanda kele na simu ya Kivu. Burundi na Tanzania kele na simu ya Tanganyika. Dizanga Mweru ye nzadi Luapula salama bonso ndilu na Zambia. Kwango na Kasâyi ke lânda ndilu ya Ngola.


Bizûnga[soba | edit source]

Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi kele na bizûnga makûmi zôle na tânu, na mbânza Kinsasa.

Kizûnga Zina ya kifalanse Mbanza-kimfumu Ndînga ya luyalu
1. Kinsasa Kinshasa Kinsasa kifalanse, lingala
2. Kôngo ya Kati Kongo Central Matadi kikôngo
3. Kwango Kwango Kenge kikôngo
4. Kwilu Kwilu Kikwit kikôngo
5. Mayi-Ndombe Maï-Ndombe Inongo lingala
6. Kasâyi Kasaï Luebo tshiluba
7. Luluwa Lulua Kananga tshiluba
8. Kasâyi ya Esete Kasaï-Oriental Mbuji-Mayi tshiluba
9. Lomami Lomami Kabinda tshiluba
10. Sankuru Sankuru Lodja tshiluba
11. Maniema Maniema' Kindu kiswahili
12. Kivu ya Sudi Sud-Kivu Bukavu kiswahili
13. Kivu ya Node Nord-Kivu Goma kiswahili
14. Ituri Ituri Bunia kiswahili
15. Uwele ya Minani Haut-Uele Isiro lingala
16. Tshopo Tshopo Kisangani kiswahili
17. Uwele ya Mitiu Bas-Uele Buta lingala, kiswahili
18. Ubangi ya Node Nord-Ubangi Gbadolite lingala
19. Mongala Mongala Lisala lingala
20. Ubangi ya Sudi Sud-Ubangi Gemena lingala
21. Ekwatelo Equateur Mbandaka lingala
22. Tshuapa Tshuapa Bwende lingala
23. Tanganyika Tanganika Kalemie kiswahili
24. Lomami ya Minani Haut-Lomami Kamina kiswahili
25. Luwalaba Lualaba Kolwezi kiswahili
26. Katanga ya Minani Haut-Katanga Lubumbashi kiswahili
Bizunga 25 na Kinsasa

Politiki[soba | edit source]

Politiki ya Repubilika ya Kôngo ya Dimokalasi

Minsiku ya leta[soba | edit source]

Bantwadisi ya nsi[soba | edit source]

Bantumwa ya ntete[soba | edit source]

Bima ya kikalulu[soba | edit source]


Bayinsi ya Afelika (Afrika)
Africa-countries-northern.svg Afelika ya Node : Algeria · Libia · Maroko · Misiri · Moritania · Sudan · Tunisia
Africa-countries-western.png Afelika ya Lumonso : Benin · Burkina Faso · Gambia · Gana · Ginea · Ginea-Bisau · Kamerun · Kap Verde · Kodivwa · Liberia · Mali · Ngabu · Niger · Nizeria · São Tomé e Príncipe · Senangale · Sierra Leone · Togo
Africa-countries-central.png Afelika ya Kati : Afelika ya Kati · Burundi · Ginea ya Ekwatelo · Kôngo Braza · Kôngo Kinsasa · Rwanda · Santu Tome na Prinsipe · Tasadi
Africa-countries-eastern.png Afelika ya Lunene : Djibuti · Eritrea · Itiopia · Kenya · Seychell · Sômâlia · Sudan ya Sudi ·Tanzania · Uganda
Africa-countries-southern.png Afelika ya Sudi : Botswana · Repubilika ya Afelika ya Sudi · Komoro · Lesotho · Malagasi · Malawi · Mauritius · Musambiki · Namibia · Ngola · Swati · Zambia · Zimbabwe
Bayinsi ya kimpuanza ve:

Mayote · Repubilika ya Kabinda · Repubilika ya Balabu ya Saharawi ya Dimokalasi