Batetela

Muntu kele nani katuka dikanda ya Batetela

Batetela ke zingaka na katikati ya Lusambo ti nzadi Zaire ya Zulu na Sankuru ti na Maniema na kizunga ya Kasai Oriental ti Kivu na Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi.

Kinkulu na bo

Bantu ya Tetela kele balobi-mbisi mpi bantu ya ke salaka bilanga yina ke kunaka bima bonso manyoko, mankondo, mpi bambuma ya kola.

Batetela ke tubaka ndinga ya Bantu yina ke kotaka na kimvuka ya fioti ya ‘Mongo’.

Patrice Lumumba

Batetela kele na mpangi ya ngolo na Bakusu mpe bau kabuanaka ve kibeni na bau tii na nsuka ya bamvula 1800 ntangu ba Afro-Arabes mpe ba mfumu ya luyalu ya luyalu ya Belgique* kumaka na kizunga yina. Bau vandaka na bangwisana mingi ti ba Afro-Arabes, mpi na kati ya nsungi yina mingi na kati na bau ndimaka dibundu ya Islam. Tetela yina zabanaka mingi na disolo ya Zaïre vandaka Patrice Lumumba.

Bamvuka na bo

Batetela (Tetela), na Basongo-Meno, ke sala lutangu ya Batetela ya dikanda ya Mongo.

Bazina Balamba (Hamba) ti Kusu (Bacusu, Bakoussou, Bakusu, Bakussu, Vuakussu, Wakusu), ke ndimisa kisina mosi, kele ve bimvuka ya fioti-fioti kansi yo kele kaka bankumbu ya nkaka sambu na Batetela na kimvuka.

Ntungulu yayi ke pesa kaka ba Bangandu (Gandu, Ngandu), ba Djohu, na ba Watambulu bonso bimvuka ya fioti.

Bisika zole yankaka ketubila mambu mingi yankaka, mingimingi bantu ya Dikonda, ya Ihunga, ti ya Sungu na sudi; esi Olemba ye makanda ma mpila mu mpila muna Nkoko a Lukenye; ye Alanga, Bahamba, Omona, Shikondo ye Utungsala kuna node.

Ntendula

Batetela ke zingaka na kizunga yina kele na kati kati ya Lusambo na nzadi Kôngo ya Zulu, na bizunga ya Sankuru na Maniema. Bau ke zingaka na kuloba mbisi mpe kusala bilanga, kusansa manyoko, mankondo mpe bambuma ya kola. Bau kele mpangi ya Bakusu, bau me kabwana na bau kaka na nsuka ya bamvula 1800 na nima ya kukwisa ya ba Arabi ti ba Belgique na kizunga yina. Batetela ti Bakusu yonso zole kele bimvuka ya fioti ya kimvuka ya nene ya ba Bamongo.

Nkumbu 'Motetela' me katuka na nzambi mosi na zina ya Motetela, disongidila "muntu yina ke sekaka ve" to "muntu yina muntu lenda seka ve." Bonso bimvuka ya nkaka ya Bantu, bantu ya Tetela kele ti bingana mingi mpi ya mikubu mingi yina bo ke sadilaka sambu na mambu mingi ya kuswaswana, banda na kunganina tii na kupesa kikesa, mbala mingi bambuta ke sadilaka yo.

Disolo

Na kutadila Emil Torday (yina longukaka makanda ya Kongo na kati ya mvu 1908 ti 1909), ba Batetela katukaka na lweka ya diboko ya kitata ya nzadi Lomami mpi bo kwendaka kuzinga na kisika yina bo kele bubu yai na kilumbu mosi ya me zabana ve. Na mvu 1869–70, bimvuka ya nkaka ya Batetela me kutana ti Tippu Tip, muntu ya Arabi yina vandaka kuteka bampika yina katukaka na Zanzibar. Na nima ya mambu yai, mfumu Gongo Lutete yantikaka kusala ti Tip ti ba Arabi sambu na kutwadisa Batetela na bitumba ya bampika yina vandaka kunwanisa bantu ya Luba na Kasai.

Na mvita ya ba Arabi ya Kongo na 1892–1894, ba Batetela nwanaka sambu na ba Arabi, kansi na nima bo kwendaka na ba Belgique. Gongo Lutete wavondwa kwa esi Belgique muna mvu wa 1893, kansi, ediadi diafila esi Batetela mu kolama muna mvu wa 1895 muna nkumbu antete ya Nkolami za Batetela. Bamvita ya kulandana landaka, yina zingaka tii na mvu 1908.

Na nsungi yina landaka mbala mosi kimpwanza, Patrice Lumumba, muntu ya Tetela, vandaka muntu ya politiki ya nene mpi mfumu ya ntete ya luyalu ya Repubiliki ya Demokalasi ya Kongo na ntwala ya kufwa yandi na mvu 1961. Na mvu 1975, bo katulaka bantu mingi ya Batetela na kisalu ya basoda.