Boueta Mbongo
Boueta Mbongo (kubutuka kia 1860, zina ya kubuta Malonga Mi‑Mpanzu, kufwa 11 novembala 1898) kele mfumu ya ntoto ya Kongo-Lari mpi mosi ya bantu ya kimvuka ya luvunu na mpila ya Falansa. Yandi kele ntangu yai bantu ke tala ve yandi kaka bonso mbuta ya ntoto, kansi bonso **nkento ya ntotila** ya Kongo-Brazzaville.
Bikalulu bya luzingu
[soba | edit source]Kimvila mpi lutwadisi ya ntoto
[soba | edit source]Boueta Mbongo kele muntu ya Kongo-Lari, wutelaka na mboka Brazzaville. Mfumu ya kanda (mfumu kanda) mpi mfumu ya ntoto (mfumu tsi), yandi vandaka muntu ya luzolo. Na Kimpandzou, yandi twadaka bantu na makabu ya banzila ya kanda mpi bilumbu ya kimpeve.[1]
Luvunu na balanda ya mpila ya Falansa
[soba | edit source]Na suka ya 19e sieli, Boueta Mbongo monisaka ngeya na bisalu ya madilu, ba nsalu ya ngolo mpi mpasi ya balanda ya mpila ya Falansa. Yandi futanaka ntwala na Kapiteni Marchand mpi ba solda ya kati ya Kongo. Luvunu na yandi yitukaka lukaya ya Mabiala Ma Nganga, mfumu yina kufwaka na 1896. Boueta Mbongo baka kisalu ya mfumu ya luvunu na ntoto Kongo-Lari.
Na 1898, ba solda ya Falansa katula yandi na luzingu. Yandi fwaka na 11 novembala 1898, na kubuluka nsinga, mpi luvi ya yandi kotaka na mvula Lufulakari.[2]
Kimvuka mpi mbote ya ntangu yai
[soba | edit source]Kimvuka ya yandi ke monana lelu na kisalu ya Association des Amis de Boueta Mbongo (A.A.B.M), yina fundama na nkwa Isidore Louengo[1]. A.A.B.M. ke yindula kuyamba mvutu ya bantu ya luvunu ya Afrika na bilumbu ya lelo.
Beto ke monaka bisalu ya mambu, na zulu na kibina, na Madibou, 8ᵉ arrondissement ya Brazzaville.[3]
Yandi me yindula mbote na bantu ya nkaka ya ntotila ya Kongo bonso Marien Ngouabi, Alphonse Massamba-Débat mpi Émile Biayenda.
Na Brazzaville, kele nzila mosi yina ke sambulaka zina ya Boueta Mbongo.[2]
Malongi
[soba | edit source]Nkanda ya Isidore Louengo ke tuba nde Boueta Mbongo vandaka « muntu ya luvunu, ya ntembe, ya luzitu [...] yandi vandaka mbuta ya makasi na kisalu ya kuyikisa ba-Falansa na Kongo ».[4]
Tala mingi
[soba | edit source]- Mabiala Ma Nganga
- Marien Ngouabi
- Alphonse Massamba-Débat
- Émile Biayenda
Notes et références
[soba | edit source]- 1 2 Boueta Mbongo, héros des premières heures, Paari Éditeur, 2020.
- 1 2 « 126ᵉ anniversaire de la mort de Boueta Mbongo », L’Horizon africain, 14 novembre 2024.
- ↑ Céleste Exaucé Sindoussoulou, « A.A.B.M. : Hommage aux trois illustres personnalités assassinées en mars 1977 », L’Horizon africain, 19 mars 2025.
- ↑ Kesnov Medurin Ngouolali, « Congo/Livre : Boueta Mbongo, héros des premières heures, premier livre de Isidore Leroy Louengo », DB News, 22 avril 2021.